درس تحریم‌های گذشته

درس تحریم‌های گذشته

تهران- ایرنا- تحریم‌های اقتصادی بین‌المللی یکی از متغیرهای مهمی است که می‌تواند تاثیرات عمیقی بر سطح رفاه اجتماعی کشور بر جای بگذارد. اقتصاد متکی به نفت کشور و همین‌طور حساس به وضعیت تولید و صادرات نفت و گاز با هرگونه شوک منفی درآمدهای نفتی ممکن است دچار تنزل شدید در سطح رفاه اجتماعی شود.

پنجشنبه 23 اسفند 1397 ساعت 11:5

به گزارش شبکه خبری بانک و بیمه "بینا" به نقل از ایرنا 

طی دهه اخیر، تحمیل تحریم‌های غرب در چند نوبت از جمله در سال 1397 شاخص‌های اقتصاد کلان را به‌شدت تحت تاثیر قرار داد و هزینه‌های سنگینی را بر اقشار مختلف جامعه به خصوص آسیب‌پذیران تحمیل کرد. بروز تورم شتابان، ‌رکود اقتصادی، بازار متلاطم دارایی‌ها، تعمیق معضل بیکاری و نابسامانی در سایر شاخص‌های اقتصاد کلان نتایج حاصل از تجارب تحریم است.

تصمیم‌گیران اقتصاد ایران برای رویارویی با پیچیدگی‌های پیش‌رو فرصتی برای آزمون و خطا نداشته و با نگاه دقیق به تجربه تحریم‌ها باید برای تدوین سیاست‌ها و برنامه‌های هوشمندانه اقدام کنند. در این نوشتار، ضمن بررسی چگونگی اثرگذاری تحریم بر رفاه اجتماعی، با استفاده از نتایج حاصل از تجربه تحریم در دوره پیش از برجام، تحلیلی تطبیقی ارایه خواهد شد.

**مکانیسم اثرگذاری تحریم
مشکل جدی در اقتصاد ایران که آسیب تحریم را تشدید می‌کند، متکی بودن آن به تولید و صدور یک کالای راهبردی یعنی نفت است. بخش نفت همواره نقش مسلطی در صادرات کشور و روند رشد تولید ناخالص داخلی داشته است. اساسی‌ترین نقش نفت در اقتصاد کشور، تامین بخش اعظم درآمدهای ارزی است. اتکای انکارناپذیر واردات کشور به درآمدهای نفتی از یک سو و سهم بیش از 50 درصد این بخش در تولید ناخالص داخلی کشور موجب شده که رونق و رکود اقتصاد به میزان قابل توجهی تابع عملکرد این بخش باشد. در نتیجه اعمال تحریم‌ها کاهش صادرات نفت اولین متغیری است که سایر متغیرهای حقیقی اقتصاد را متاثر می‌سازد.

اولین اثر آن در تراز تجاری و صادرات کالا و خدمات مشاهده شده که به طور مستقیم در محاسبات تولید ناخالص داخلی لحاظ می‌‌شود. در مورد صادرات غیرنفتی نیز به علت وابستگی به کالاهای اولیه و سرمایه‌ای وارداتی آسیب‌پذیری جدی وجود دارد و روند نزولی در آن بسیار محتمل است. وابستگی بالای تولیدات به واردات انواع مواد اولیه، کالاهای واسطه‌ای و سرمایه‌ای از مجاری‌ای است که با اعمال تحریم اقتصاد یک کشور در معرض تهدیدات بالقوه قرار می‌گیرد.

در زمان تحریم‌های اقتصادی سال‌های92-1391، صادرات نفت و گاز رشد 17- درصد و صادرات غیرنفتی رشد 15.2- درصد را تجربه کردند. اگرچه محاسبه دقیق میزان کاهش در پی تحریم‌های جدید و میزان تبعیت خریداران نفت ایران از این تحریم‌ها ممکن نیست اما رشد منفی قابل توجه در روند آن قابل پیش‌بینی است که بدون تردید رشد منفی در این بخش، کاهش رشد اقتصادی کشور را به دنبال دارد.

**تاثیر بر نرخ تورم
از سوی دیگر، تحریم از طریق افزایش نرخ ارز، از دو کانال نرخ تورم را متاثر خواهد کرد؛ مسیر اول تغییر قیمت نسبی یعنی افزایش همزمان قیمت واقعی کالاهای داخلی متناسب با قیمت کالاهای خارجی است. تورم هزینه‌ای در تولید نیز مسیر دوم است. بخش قابل ملاحظه‌ای از واردات ایران به کالاهای واسطه‌ای اختصاص دارد که افزایش قیمت نهاده‌ها باعث افزایش قیمت در محصولات داخلی می‌شود. نرخ تورم و نوسانات آن، از طریق مختل کردن خاصیت علامت‌دهی قیمت‌های نسبی در اقتصاد و در نتیجه افزایش نااطمینانی نسبت به آینده، پیامدهای منفی برای تولید و اشتغال به دنبال دارد.

فشارهای تورمی به کاهش قدرت خرید دولتی و خصوصی منجر شده و از آن طریق به تقاضای موثر و بخش حقیقی اقتصاد آسیب وارد می‌کند. در این شرایط، بازار کار نیز به دلیل همبستگی با سایر متغیرهای کلان اقتصادی نظیر رشد اقتصادی، تولید، تورم، توزیع نامتوازن درآمد و نظایر آن با مشکلات فزاینده‌ای روبه‌رو خواهد شد. کاهش اشتغال مولد یک هدف مهم تحریم محسوب می‌شود. با توجه به اینکه تولید محرک اصلی در اقتصاد است، با کاهش تولید انتظار بر این است که اشتغال نیز با مشکل مواجه شود.

**تجربه رکود تورمی
یکی از برهه‌هایی که اقتصاد ایران به نحو ملموسی رکود تورمی را تجربه کرد، تحریم اوایل دهه 1390 بود. با نگاهی کلی به وضعیت شاخص‌های اقتصادی کشور در سال‌های 92-1391 متوجه واقعیت تعمیق کم‌سابقه رکود تورمی به موازات اوج‌گیری تحریم‌ها می‌شویم. در این دو سال، رشد اقتصادی کشور به قیمت ثابت به ترتیب 6.8- و 1.9- درصد و نرخ بیکاری نیز به ترتیب 12.13 و 10.44 درصد گزارش شده است.

در این دوره دوساله همچنین نرخ تورم مصرف‌کننده از 30.5 به 34.7 درصد و نرخ تورم تولیدکننده از 32.4 به 34.5 درصد افزایش یافتند. بی‌تردید، نااطمینانی نسبت به آینده در سایه تحریم‌ها عاملی بود که به نحو قابل توجهی در رشد سریع تقاضای سفته‌بازانه و تشدید مشکلات نقش داشت. در حال حاضر نیز اوضاع اقتصادی کشور به مسیر مشابهی سوق یافته است.

**اثر تحریم بر رفاه ملی
تحریم‌ها به لحاظ نظری بر این اصل متکی‏اند که اصل راهنمای رفتار دولت‌ها منافع ملی آنهاست و این منافع قابل محاسبه‏اند. یعنی دولت‌ها براساس محاسبات عقلانی از میان گزینه‌های موجود دست به انتخاب می‏زنند. آنها از میان گزینه‌های گوناگون به انتخاب گزینه‏ای روی می‏آورند که بیشترین منفعت را برای آنها به دنبال داشته باشد.

در عین حال، تحریم بر این فرض متکی است که منافع ملی دولت‌ها درهم‌تنیده و آنها به‌شدت به همدیگر وابسته‏اند. البته کم و کیف وابستگی دولت‌ها متفاوت است. دولتی که وابسته‏تر باشد، طبیعتا در برابر تحریم آسیب‏پذیرتر است. دولتی که اقتصادش وابسته به تعامل با جهان خارج است، منافعش اقتضا می‌کند با جهان ارتباط آرامی داشته باشد؛ در غیر این صورت ممکن است در معرض فشار خارجی قرار گیرد.

رفاه ملی یکی از ارکان منافع ملی به حساب می‌آید و برای دولت‌ها حفظ و بهبود سطح استاندارد زندگی اهمیت اساسی دارد. دولتی که به رفاه ملی کشورش به مثابه یک منفعت ملی عالی می‌نگرد، طبیعتا نمی‌تواند دست به انتخاب‌هایی بزند که این منفعت را در خطر قرار دهد. هدف تحریم این است که دولت مخاطب را در برابر یک انتخاب عقلانی از بین دو گزینه قرار دهد.

تحریم این پیام را منتقل می‌کند که دولت مخاطب نمی‌تواند هم رفاه ملی خویش را محقق کند و هم به سیاست‌هایی دست بزند که از نظر تحریم‌کنندگان مجاز نیست. تحریم‌ها به صورت پلکانی افزایش می‌یابند و رفاه ملی کشور هدف را با فشارهای بیشتر و بیشتری مواجه می‌کنند تا جایی که دولت مخاطب از خیر ادامه انتخاب‌های غیرمجاز خویش بگذرد.

با توجه به نقش اساسی شاخص‌های اقتصادی در رفاه ملی، تحریم اقتصادی می‌تواند با تخریب این شاخص‌ها رفاه ملی و حتی ثبات سیاسی را تحت تاثیر قرار دهد. تحریم اقتصادی موجب افزایش تهدیدات اقتصادی که برآیند ملموس آنها به صورت تورم، رکود، بیکاری، رکود تورمی و فساد ظاهر شده، موجب بروز مشکلاتی نظیر گسترش فقر و نابرابری و کاهش رفاه اجتماعی می‌شود.

تحریم‌های اقتصادی به طور مستقیم و غیرمستقیم بر رفاه اجتماعی کشور اثرگذار است. بودجه خانوار به علت اعمال تحریم در مرحله نخست، با کاهش رشد اقتصادی و افت درآمد سرانه واقعی و در مرحله بعد، با افزایش تورم دچار کاهش می‌شود. در این میان، گروه‌های با درآمد پایین بیشترین ضربه را از افت درآمد سرانه و افزایش تورم خواهند خورد. با کاهش درآمد خانوار، سبد مصرفی آنها محدود می‌شود که مستقیم باعث کاهش مطلوبیت خواهد شد.

به دنبال کاهش درآمد، پس‌انداز خانوار کاهش می‌یابد که باعث افت حجم سرمایه می ‌شود. با افت حجم سرمایه، تولید مجددا دچار مضیقه شده و این چرخه شوم دایما بازتولید می‌شود و رفاه خانوار را تحت تاثیر قرار می‌دهد. پیوند تورم و رکود شکاف طبقاتی را عمیق‌تر ساخته و نارضایتی اجتماعی ایجاد می‌کند. با فشارهای فزاینده اقتصادی به مرور روحیه همزیستی آسیب‌دیده و توان مردم برای همکاری و استقامت کاهش می‌یابد. اثر روانی تحریم‌ها که زودتر از دیگر اثرات آن آشکار می‌شود، باعث می‌شود روند کاهش سطح رفاه اجتماعی سرعت بیشتری پیدا کند. چنان که در سال اخیر تجربه شد، شوک روانی و هراس عمومی از تاثیر تحریم‌ها سبب شد نوعی استقبال پیش از موعد اتفاق بیفتد و آثار مخرب تحریم بر رفاه عمومی با سرعت بیشتری آشکار شود.

**راه کدام است؟
اقتصاددانان مختلفی تاکنون در مورد وجود عواملی که امکان رشد و رفاه پایدار را مشکل ساخته هشدار داده‌اند. تورم و بیکاری مزمن دو رقمی در کنار رشد اقتصادی بی‌ثبات بیانگر وجود مشکلاتی بنیادی در نظام تجهیز و تخصیص منابع در کشور است. وجود مشکلات مزمن در اقتصاد ایران باعث می‌شود در شرایط تحریم دشواری‌ها ملموس‌تر و عمیق‌تر شود. این ضعف‌ها خود انگیزه تحریم‌گران برای استفاده از نقاط ضعف ایران را تحریک می‌کند.

البته تحریم به عنوان یک شوک این خاصیت را دارد که نقاط قوت و ضعف اقتصاد کشور را ملموس ساخته و ضرورت اصلاحات را برای سیاستگذاران مسجل می‌کند. در حالی که در شرایط وفور درآمدهای نفتی امکان درک صحیح این واقعیت‌ها دشوار است. شاید مهم‌ترین پیامد مثبت تحریم همین باشد. هرچه اقتصاد کشور متکی بر تولیدات و صادرات متنوع باشد، به همان نسبت نیز اثرگذاری تحریم‌ها کاهش می‌یابد.

منبع: روزنامه اعتماد؛ 1397.12.23
گروه اطلاع رسانی**9370**1732

ثبت نظر

ارسال

تبلیغات‌

مشاور اقتصادی اتحادیه اروپا: آمریکا نگران الگو شدن اینستکس است

مشاور اقتصادی اتحادیه اروپا اظهار داشت: شرکت‌ها نیاز دارند که تضمین حقوقی روی میز باشد تا یک رابطه معمولی تجاری با ایران داشته باشند که در آن کالاهای معمولی و صنعتی مبادله می‌شود.

  • 1

افزایش بازگشت ارز صادراتی/ یورو در سامانه نیما چقدر قیمت خورد؟

چهار میلیارد و ۵۶۴ میلیون یورو از ابتدای امسال تا ۲۸ خرداد در سامانه نیما عرضه شده که برای تامین کالاهای وارداتی مورد نیاز کشور اختصاص یافته است.

  • 9

بانک مسکن برای خانه‌دار شدن مشتریان چه نوع تسهیلاتی می‌دهد؟

روابط عمومی بانک مسکن استان یزد خدمات و تسهیلات ارائه شده توسط این بانک در استان یزد را معرفی کرد.

  • 11

توافق دولت انگلیس و بانک ملت بعد از 10 سال مناقشه

روزنامه فاینشال تایمز خبر داد که بانک ملت ایران با دولت انگستان، برای پایان دادن به پرونده شکایت این بانک ایرانی از وزارت خزانه‌داری دولت انگلیس، به توافق رسیده‌اند.

  • 26

خزان مالی در راه است!

دنیای اقتصاد : ...

  • 21

عملیات بازار باز در گام نهایی

روز گذشته رئیس کل بانک مرکزی در دیدار خود با مدی ...

  • 14

دولت انگلیس در مناقشه‌ای ۱۰ ساله با بانک ملت به توافق رسید

یک رسانه انگلیسی از توافق دولت انگلیس با بانک ملت ایران در مناقشه‌ای ۱۰ ساله خبر داد.

  • 83

تلاش حداکثری شبکه بانکی برای اعطای تسهیلات سیل زدگان

بر اساس اعلام بانک مرکزی، شبکه بانکی کشور برای اعطای تسهیلات بابت جبران خسارات ناشی از سیل فروردین ماه سال ۱۳۹۸ حداکثر تلاش خود را به منظور تسریع در اعطای تسهیلات به کار گرفته است.

  • 43

کاهش قیمت سکه و ارز در بازار+جدول

در معاملات امروز بازار تهران قیمت سکه طرح جدید 30 هزار تومان و دلار 135 تومان کاهش داشت.

  • 43

پرداخت تسهیلات قرض الحسنه به سیل زدگان در بانک ملی

بانک ملی ایران از ابتدای ابلاغ بخشنامه بانک مرکزی به شبکه بانکی در فروردین ماه درخصوص ارایه تسهیلات بانکی به هموطنان سیل زده، همه توان و امکانات خود را برای رفع مشکلات هموطنان به کار گرفته است.

  • 28

ترامپ کمک به آمریکای مرکزی را به علت مهاجرت‌ها کاهش داد

دولت دونالد ترامپ، صدها هزار دلار از کمک‌های نقدی به السالوادور، گواتمالا و هندوراس را کاهش داد. این اقدام پس از انتقاد ترامپ از این کشورها به علت ارسال مهاجران غیرقانونی، صورت گرفت.

  • 37

آغاز اجرای عملیات بانکداری باز در نظام بانکی

یک مقام مسئول در نظام بانکی از آغاز اجرای عملیات بانکداری باز در نظام بانکی خبر داد و گفت: ظرف شش ماه آینده، بسیاری از خدمات در این بستر عرضه خواهد شد.

  • 42

روسیه: غرب میلیاردها دلار برای حمایت از اپوزیسیون سوریه هزینه کرد

مدیر اطلاعات خارجی دولت روسیه از هزینه میلیاردها دلاری غرب برای حمایت از اپوزیسیون سوریه پرده برداشت.

  • 14

سوءاستفاده از زنان خانه دار در شبکه بانکی

نماینده بانک سرمایه در دادگاه گفت: قرار بوده از سوی بانک به شش شرکت میلیاردها تومان تسهیلات داده شود این در حالی است که مدیران شرکت ها زنان خانه دار و یا افراد کم توان مالی بودند.

  • 31

حماس از مرحله جدیدی از تفاهم‌ها با رژیم صهیونیستی در غزه خبر داد

جنبش حماس از آغاز اجرای مرحله جدیدی از توافق‌های لغو محاصره نوار غزه توسط اسرائیل به لطف میانجیگری‌های منطقه‌ای خبر داد.

  • 34

سامانه بانکداری باز بانک توسعه صادرات آغاز به کار کرد

سامانه بانکداری باز بانک توسعه صادرات ایران صبح امروز رونمایی و به صورت رسمی آغاز به کار کرد.

  • 38

بازگشت ۱۰۰ میلیون دلاری «مردان سیاه پوش» به سینما

جدیدترین قسمت از سری فیلم‌های کمدی-اکشن و علمی تخیلی «مردان سیاه پوش» در هفته نخست اکران به فروش جهانی بالغ بر ۱۰۰ میلیون دلار دست یافت.

  • 23