نرخ سود را دستکم تا آخر سال تغییر ندهید

دکتر حسن درگاهی

نرخ سود را دستکم تا آخر سال تغییر ندهید

پیشنهاد می‌شود حداقل تا پایان سال 93 نرخ سود بانکی تغییر نکند و وضعیت اقتصادی و سیاسی کشور در نیمه دوم سال جاری مبنای تصمیم‌گیری نرخ سود سال 94 قرار گیرد. این پیشنهاد دکتر حسن درگاهی است.

 

در اوایل سال جاری بانک‌ها در یک بازی خطرناک، مسابقه‌ای را در تعیین نرخ سود خود به نمایش گذاشتند که این اقدام در فضای رکود تورمی اقتصاد کشور می‌توانست زمینه‌ساز تشدید عدم توازن منابع و مصارف بانکی در آینده باشد، اگرچه نظام بانکی ایران در نهایت نیازمند ایجاد فضای رقابتی با هدف ارتقای کارآیی و کیفیت خدمات مالی است و آزادسازی نرخ سود نیز در چنین فضایی معنا می‌دهد ولی آنچه رخ داد وقوع یک جنگ قیمتی بود که نتیجه آن در هر بازاری جز ایجاد اختلال و بی‌ثباتی و افزایش هزینه‌های مبادلاتی برای عاملان اقتصادی نخواهد بود

در دو سال پی در پی رشد اقتصادی کشور منفی است، به طوری که ارزش واقعی تولید ناخالص داخلی در سال‌های 91 و 92 به ترتیب 8/6 و 3 درصد کاهش داشته است. حال سوال این است که در چنین وضعیت رکودی، کدام فعالیت اقتصادی با نرخ بازدهی بالا (حداقل 35 درصد) وجود دارد تا بانک بتواند ضمن بازپرداخت سود بالای وعده داده شده به سپرده‌گذاران، هزینه‌های خود را هم پوشش دهد. در تداوم شرایطی که هر روز بانک‌ها در مسابقه جذب سپرده‌های مردم، نرخ‌های سود تسهیلات خود را افزایش دهند عاقبتی به جز تعمیق رکود نخواهد داشت. از سوی دیگر این اقدام تهدیدی برای افزایش مطالبات معوقه بانک‌ها است که در نهایت منجر به افزایش بدهی بانک‌ها به بانک مرکزی شده و تورم را نیز می‌افزاید. بنابراین برای ساماندهی وضعیت نابسامان نرخ سود بانکی، بانک مرکزی در اوایل تیرماه سال جاری نرخ سود علی‌الحساب سپرده‌های بانکی و عقود غیرمشارکتی را حداکثر معادل 22 درصد تعیین کرد. اگر چه این تصمیم در توافق بانک مرکزی با بانک‌ها شکل گرفت و منجر به کنترل روند فزاینده نرخ سود بانکی شد ولی اکثر بانک‌ها متعهد به اجرای آن نیستند و همچنان با نرخ سود حداقل 28 درصد کار می‌کنند.

در شرایط جاری که تورم میانگین و تورم نقطه به نقطه رو به کاهش بوده و از نرخ سود 22 درصد فاصله می‌گیرد این سوال مطرح شده است که آیا بانک مرکزی نرخ سود بانکی را نیز باید کاهش دهد؟ در باب نرخ سود بانکی ملاحظات زیر دارای اهمیت است:

1- مهم‌ترین عوامل موثر بر نرخ سود اسمی، دو عامل نرخ تورم مورد انتظار و سطح عمومی نرخ بازده واقعی فعالیت‌های اقتصادی است. بنابراین جدای آنکه چارچوب تعیین نرخ سود چه باشد (به شکل تعیین دستوری بانک مرکزی باشد یا تعیین آن در یک مکانیزم بازار آزاد، در بانکداری متعارف باشد یا بانکداری بدون ربا)، در نهایت نرخ سود حقیقی نظام بانکی باید مثبت و متناسب با نرخ بازده واقعی مورد انتظار فعالیت‌های مولد اقتصادی و سایر دارایی‌های مالی و همچنین میزان پذیرش ریسک باشد. منفی شدن نرخ سود حقیقی نظام بانکی که در دوران زیادی از اقتصاد ایران تجربه شده است مورد تایید نیست. زیرا عرضه وجوه سپرده‌گذاری بانکی کاهش و تقاضای آن افزایش می‌یابد و تراز بانک‌ها با کسری مواجه می‌شود. در چنین شرایطی مازاد تقاضای تسهیلات بانکی از دو طریق قابل مدیریت است که در گذشته هر دو اتفاق افتاده است یا باید اعتبارات بانکی سهمیه‌بندی شود یا بانک‌ها از منابع بانک مرکزی برداشت کنند. شیوه اول منبع فساد و رانت است و شیوه دوم منبع افزایش پایه پولی و تورم. از سوی دیگر شاهد هستیم که در نرخ سود حقیقی منفی، بانک‌ها ترکیب تسهیلات بانکی را به طور عمده از عقود مبادله‌ای (با نرخ سود ثابت) به عقود مشارکتی (با نرخ سود متغیر) تغییر داده که منجر به کاهش تامین سرمایه در گردش بنگاه‌ها شده و زمینه را برای توسعه بنگاه داری بانک‌ها و دور شدن آنها از وظیفه واسطه‌گری مالی فراهم می‌کند.

2- از سوی دیگر یکی از معضلات مهم نظام بانکی، وجود مطالبات غیرجاری است که در تحلیل آن باید جامع‌نگر بود. بروز چنین پدیده‌ای ریشه در وضعیت هر دو بخش مالی و واقعی اقتصاد دارد. از یکسو بنگاه‌های تولیدی به جهت رکود اقتصادی، متغیر بودن سیاست‌ها و نااطمینانی در هزینه‌ها و منافع مورد انتظار فعالیت‌های اقتصادی، در بازپرداخت تسهیلات گذشته خود دچار مشکل می‌شوند. از سوی دیگر نظام بانکی ارائه تسهیلات خود را، به دلیل افزایش ریسک‌های اعتباری و نقدینگی، منفی بودن نرخ سود حقیقی، نبود نهادها و شیوه‌های اعتبارسنجی مشتریان، محدود می‌کند. به عبارت دیگر بخش‌های حقیقی و مالی اقتصاد هر دو همدیگر را با محدودیت مقداری مواجه می‌سازند. در چنین شرایطی کارآیی تسهیلات اعطایی کاهش یافته و در فضای رکود اقتصادی، مدام مطالبات غیرجاری افزایش می‌یابد. این در حالی است که بنگاه‌ها نیز مساله کمبود نقدینگی را از تنگناهای مهم اقتصادی خود اظهار می‌کنند. شواهد و مطالعات تجربی در مورد اقتصاد ایران نشان می‌دهد که مشکل تولید تنها کمبود نقدینگی نیست. برخی حل مشکل را تنها در افزایش مجدد نقدینگی می‌دانند. ولی واقعیت آن است که با حفظ ساختار موجود نظام بانکی و فضای کسب و کار، کاهش نرخ سود بانکی و افزایش نقدینگی به بهانه خروج از رکود، کارساز نیست. تنگنا و گلوگاه اصلی را باید در رابطه از هم گسیخته بخش مالی و بخش واقعی اقتصاد جست‌وجو کرد.

3- باید توجه داشت که آنچه در تصمیم عاملان اقتصادی نقش دارد نرخ سود حقیقی است و نه نرخ سود اسمی. نرخ سود حقیقی هم معادل نرخ سود اسمی منهای تورم مورد انتظار است. بنابراین آنچه در تعیین نرخ سود حقیقی مهم است کاهش تورم مورد انتظار نزد عاملان اقتصادی است و نه تورم اعلام شده دولت.

4- با توجه به نکات فوق، کاهش نرخ سود بانکی توصیه نمی‌شود:

الف) اگر چه تاکنون تورم روند کاهنده داشته است ولی تداوم کاهندگی آن مشروط به وضعیت تصمیمات اقتصادی و سیاسی آتی کشور است.

در حوزه اقتصادی، انضباط پولی و مالی و ثبات بازار ارز و در حوزه سیاسی نتایج مذاکرات هسته‌ای از عوامل تعیین‌کننده به‌شمار می‌آیند. کاهش قیمت نفت، نااطمینانی از وضعیت تحریم‌ها و فشار برای اجرای سیاست‌های انبساطی سمت تقاضا می‌تواند تهدیدی برای کنترل تورم‌های آتی باشد. اقدام به کاهش نرخ سود، قبل از حصول یک وضعیت نسبتا پایداری که کاهش تورم را در آینده تضمین کند، اقدامی پرریسک خواهد بود.

ب) فرض کنید که تورم مورد انتظار در محاسبات دولت تا پایان سال جاری به کمتر از 20 درصد کاهش یابد. آیا در شرایط جاری کشور چنین سیاستی نزد عاملان اقتصادی یک سیاست معتبر به‌شمار می‌آید؟ به عبارت دیگر آیا انتظارات و ذهنیت مردم نسبت به آینده اقتصاد مشابه انتظارات دولت است؟ آیا در اقتصادی که مردم به دلیل مشاهده تورم‌های پایدار و دو رقمی، مساله تورم را مزمن دانسته و همیشه آن را به صورت گذشته نگر پیش‌بینی کرده‌اند، می‌توان انتظار داشت که با اعتبار بخشیدن به سیاست‌های اعلام شده جدید دولت، انتظارات خود را با دولت همسو کنند؟ شواهد نشان می‌دهد که چنین نیست. شاید در این رابطه نحوه عکس‌العمل بانک‌ها به نرخ سود تنظیمی 22 درصدی بانک مرکزی مثال روشنی باشد. چرا به‌رغم اعلام نرخ سود توافقی بانک مرکزی با بانک‌ها، نرخ سود مورد عمل بسیاری از بانک‌ها به بیش از 28 درصد می‌رسد؟ این نرخ حکایت از انتظارات متفاوت واسطه‌گران مالی، پس‌اندازکنندگان و وام‌گیرندگان دارد که کاملا بر اساس ذهنیتی متفاوت از هدف‌گذاری پایین تورمی دولت عمل می‌کنند. حال اگر در چنین شرایطی نرخ سود بانکی کاهش یابد، تقاضای وام افزایش و منابع سپرده‌ای بانک‌ها کاهش می‌یابد و مجددا بانک‌ها در معرض تشدید عدم توازن منابع و مصارف قرار می‌گیرند. بنابراین همسویی انتظارات سیاست‌گذار پولی و بانک‌ها و عاملان اقتصادی شرط لازم موفقیت برنامه کاهش نرخ سود است. که در حال حاضر وجود ندارد. تلاش برای بهبود فضای کسب و کار و سرمایه‌گذاری همراه با اجرای سیاست‌های معتبر دولت در راستای ثبات محیط اقتصاد کلان، شرط کاهش انتظارات تورمی نزد عاملان اقتصادی است.

ج) در حال حاضر بانک مرکزی به عنوان مقام ناظر پولی امکان نظارت کامل بر بانک‌ها را در اجرای دقیق نرخ سود رسمی 22 درصدی ندارد. حتی در صورت نظارت نیز بانک‌ها بر اساس نرخ سود مورد انتظار خود و با تغییر ترکیب عقود از مبادله‌ای به مشارکتی، خود را از نظارت بانک مرکزی مصون نگه می‌دارند. بنابراین چه تضمینی وجود دارد که با کاهش نرخ سود بانکی، نرخ جدید در بانک‌ها به‌کار برده شود؟

 د) با حفظ نرخ سود اسمی 22 درصد همراه با کاهش تورم از دامنه 20 درصد، نرخ سود حقیقی که در بسیاری از سال‌ها منفی بوده است به سمت مثبت شدن حرکت خواهد کرد. مثبت شدن نرخ سود حقیقی به تدریج فرصتی را برای نظام بانکی به منظور تجهیز بیشتر منابع سپرده‌ای فراهم کرده و گردش نقدینگی را در فعالیت‌های سفته بازی و غیرمولد کنترل می‌کند. در صورتی که کاهش نرخ سود بانکی در فضای نااطمینان از کاهش تورم می‌تواند فرآیند فوق را معکوس کرده و مجددا زمینه‌ساز فعالیت‌های سفته‌بازی شود. بنابراین نرخ سود حقیقی مثبت در تقویم اقتصادی ایران پدیده مطلوبی است و فرصتی را برای پایداری منابع سپرده‌ای بانک‌ها و در نتیجه انجام اصلاحات مورد نیاز نظام بانکی فراهم کرده است.

 ه) تورم نقطه به نقطه که در مهر ماه سال جاری به 4/14 درصد کاهش یافته است تا ماه‌های پایانی سال روند افزایشی خواهد داشت. بنابراین اگر تورم نقطه به نقطه مورد انتظار را در محاسبه نرخ سود حقیقی مفروض بدانیم، باید این واقعیت را لحاظ کنیم. محاسبات نشان می‌دهد که با فرض تداوم تورم ماهانه 4/1درصد برای ماه‌های آینده، تورم نقطه به نقطه در اسفند ماه سال جاری به 18 درصد خواهد رسید که در این حالت اصولا کاهش نرخ سود بانکی منتفی است.

بنابراین پیشنهاد می‌شود حداقل تا پایان سال 93 نرخ سود بانکی تغییر نکند و وضعیت اقتصادی و سیاسی کشور در نیمه دوم سال جاری مبنای تصمیم‌گیری نرخ سود سال 94 قرار گیرد. امید آن که با استمرار کاهش تورم و توسعه فضای ثبات و آرامش در سایه خروج تدریجی از رکود، تورم مورد انتظار عاملان اقتصادی نیز همسو با انتظارات دولت کاهش یابد تا شاهد اثربخشی سیاست کاهش نرخ سود باشیم. اگر چه هدف مطلوب آن است که در نهایت با ایجاد ثبات اقتصاد کلان و تحقق تورم پایین، باید رویکرد مهم بانک مرکزی زمینه‌سازی برای آزادسازی نرخ سود بانکی و توسعه فضای رقابت برای بانک‌های تجاری در شرایط برابر باشد.


* دانشیار دانشکده علوم اقتصادی و سیاسی دانشگاه شهید بهشتی

 

ثبت نظر

ارسال

نمایش‌

دادگاه عالی آلمان بخشی از برنامه بانک مرکزی اروپا را غیرقانونی اعلام کرد

دادگاه قانون اساسی آلمان با صدور حکمی بخش‌هایی از سیاست محرک پولی بانک مرکزی اروپا را مغایر با قوانین این کشور اعلام کرد.

  • 297

سقوط ۳۵ درصدی سود خالص توتال در سه ماهه اول ۲۰۲۰

به دنبال کاهش تقاضای نفت خام با شیوع ویروس کرونا و سقوط قیمت‌های نفت، سود خالص شرکت توتال در سه ماهه اول با سقوط سنگینی روبرو شد.

  • 103

خزانه‌داری آمریکا ۳ تریلیون دلار قرض می‌گیرد/ثبت یک رکورد جدید

وزارت خزانه‌داری آمریکا اعلام کرد در نظر در ۳ ماهه دوم امسال ۳ تریلیون دلار قرض کند. این بیشترین میزان در تاریخ آمریکا و بیش از ۵ برابر رکورد قبلی است.

  • 108

تجهیزات آزمایشگاهی ساخت ایران‌ در مسیر صادرات

یکی از شرکت‌های دانش‌بنیان با طراحی و ساخت تجهیزات آزمایشگاهی علاوه بر این که از خروج ارز از کشور جلوگیری کرده، با وارد شدن به کریدور صادرات به دنبال کسب بازارهای جهانی است.

  • 97

بورس و هراس از میلیونی شدن/ شستا به داد شاخص سهام رسید

شاخص کل بورس تهران امروز نتوانست از سد یک میلیون واحد عبور کند و به لطف معاملات نماد تازه‌وارد خود تنها ۱۴۶۶ واحد رشد کرد.

  • 130

مراحل ثبت نام پوشش اجباری بیمه سلامت همگانی

مدیرکل روابط عمومی و امور بین الملل سازمان بیمه سلامت ایران مراحل ثبت نام پوشش اجباری بیمه سلامت همگانی برای ساکنین شهرهای بالای ٢٠ هزار نفر جمعیت را توضیح داد.

  • 127

قیمت سکه طرح جدید ۱۶ اردیبهشت ۹۹ به ۶ میلیون و۵۱۵ هزار تومان رسید

قیمت هر قطعه سکه تمام بهار آزادی طرح جدید، امروز سه شنبه ۱۶ اردیبهشت ۱۳۹۹ در معاملات بازار آزاد تهران به ۶ میلیون و ۵۱۵ هزار تومان رسید.

  • 126

افزایش شدید حجم نقدینگی بورس/دولت نظارت کند

عضو کمیسیون اقتصادی مجلس از رئیس جمهور  و وزیر اقتصاد درخواست کرد مدیریت صحیحی بر بازار بورس صورت گیرد.

  • 105

جزییات قیمت رسمی انواع ارز/ نرخ یورو کاهش یافت

بانک مرکزی نرخ رسمی ۴۷ ارز را برای امروز اعلام کرد که بر اساس آن نرخ ۱۳ ارز از جمله یورو کاهش، نرخ ۲۷ واحد پولی همانند پوند افزایش و نرخ دلار و ۶ ارز دیگر نیز ثابت ماند.

  • 107

آغاز پذیره‌نویسی سهام دولت از طریق بانک پاسارگاد

پذیره‌نویسی «واحدهای سرمایه‌گذاری صندوق سرمایه‌گذاری قابل معامله در بورس (ETF) واسطه گری مالی یکم» در بانک ‌پاسارگاد آغاز شد.

  • 118

بانک مرکزی گزارش داده است؛ ۱.۶ میلیارد دلار همچنان بلاتکلیف

عضو کمیسیون برنامه و بودجه مجلس از ارائه گزارش بانک مرکزی درباره وضعیت ارز دولتی سال ۹۷ به مجلس و دیوان محاسبات خبر داد.

  • 114

جزییات دو مصوبه مهم شورای عالی بورس

وزیر اقتصاد از ممنوعیت صدور وکالت نامه برای مدیریت سهام عدالت و همچنین آماده سازی زیرساخت احراز هویت غیرحضوری خبر داد.

  • 99

حمایت بانک شهر از تولیدکنندگان داخلی با هدف تحقق عملی "جهش تولید

معاون اعتبارات بانک شهر از حمایت بانک شهر از تولیدکنندگان داخلی با هدف تحقق عملی "جهش تولید خبر داد.

  • 127

بودجه کرونایی صندوق بیمه بیکاری پرداخت نشد/ دو ماه و نیم گذشت

اگرچه سامانه بیمه بیکاری دوران کرونا از اسفند ماه فعال شده و طبق آخرین آمار حدود ۶۷۰ هزار نفر مشمول شده اند، اما از تخصیص ۵ هزار میلیارد تومان کمک دولت به صندوق بیمه بیکاری هنوز خبری نیست.

  • 144

شطرنج تاریخی در بورس تهران

دنیای‌اقتصاد-فاطمه اسماعیلی : ...

  • 105

تمام احراز هویت‌های دریافت کدبورسی از فردا غیرحضوری انجام می‌شود

وزیر اقتصاد گفت: طبق مصوبه شورایعالی بورس به دلیل ازدحام در دفاتر پیشخوان دولت، احراز هویت تمامی افرادی که می خواهند کد بورسی دریافت کنند، به صورت غیر حضوری و الکترونیکی انجام می‌شود.

  • 135

نصرالله: اقدام آلمان علیه حزب‌الله تحت فشار آمریکا و اسرائیل انجام شد

دبیرکل حزب‌الله سخنرانی امروز خود را با واکنش به تصمیم آلمان در تروریستی خواندن این جنبش آغاز کرد و گفت، این اقدام با فشارهای آمریکا و برای راضی کردن رژیم صهیونیستی انجام شد.

  • 121

پرداخت بیش از ۳۵هزار فقره وام کرونایی به خانوارهای در صف

مدیر کل اعتبارات بانک مرکزی از پرداخت بیش از ۳۵هزار فقره تسهیلات یک میلیون تومانی کرونا به یارانه بگیران در صف دریافت خبر داد.

  • 127

برنامه آموزشی بازرسان به شیوه آنلاین برگزار شد

برنامه آموزشی بازرسان به شیوه آنلاین در بانک توسعه تعاون برگزار شد.

  • 96

تسهیلات کمک معیشتی به آسیب دیدگان کرونا پرداخت می شود

تسهیلات کمک معیشتی با همکاری بانک قرض الحسنه رسالت و بنیاد مستضعفان به آسیب دیدگان کرونا پرداخت می شود.

  • 126